ผ่าตัดเปลี่ยนข้อเข่าเทียม เมื่อไรถึงเวลา และต้องเตรียมตัวอย่างไร

สัญญาณว่าอาจถึงเวลา

การผ่าตัดเปลี่ยนข้อเข่าเทียมเหมาะกับผู้ที่ข้อเข่าเสื่อมรุนแรงและรักษาด้วยวิธีอื่นแล้วไม่ได้ผล เช่น ยา กายภาพบำบัด การลดน้ำหนัก หรือการฉีดยาเข้าข้อ ไม่มีเกณฑ์อายุตายตัว สิ่งสำคัญคือความปวดและข้อจำกัดในการใช้ชีวิตของผู้ป่วยเอง

ภาพ: Judy Beth Morris / Unsplash

• ปวดเข่ามากจนเดิน ขึ้นลงบันได หรือลุกนั่งลำบาก
• ปวดแม้ขณะพักหรือปวดจนรบกวนการนอน
• เข่าโก่งผิดรูป ข้อฝืดติด เหยียดงอไม่สุด
• ต้องพึ่งยาแก้ปวดต่อเนื่องและคุณภาพชีวิตลดลง

ผ่าตัดทำอะไรกับข้อเข่า

แท้จริงแล้วเป็นการ "เปลี่ยนผิวข้อ" มากกว่าเปลี่ยนทั้งข้อ แพทย์จะตัดแต่งผิวกระดูกอ่อนที่สึกและกระดูกบาง ๆ ที่ปลายกระดูกต้นขาและกระดูกหน้าแข้ง แล้วครอบด้วยผิวข้อโลหะ โดยมีแผ่นพลาสติกชนิดพิเศษ (Polyethylene) คั่นกลางทำหน้าที่แทนกระดูกอ่อน พร้อมจัดแนวขาให้ตรงขึ้น

การฟื้นตัวหลังผ่าตัด

ปัจจุบันมีการระงับปวดแบบผสมผสาน ทำให้ผู้ป่วยส่วนใหญ่เริ่มลุกยืนและฝึกเดินด้วยโครงช่วยเดิน (Walker) ได้ภายในวันแรกหรือวันถัดไป และนอนโรงพยาบาลเพียงไม่กี่วัน ระยะเวลาอาจต่างกันในแต่ละคน

• 2 สัปดาห์แรก: ลดบวม ฝึกเหยียดงอเข่า และเดินด้วยอุปกรณ์ช่วย
• 3–6 สัปดาห์: ทำกิจวัตรประจำวันส่วนใหญ่ได้เอง
• 3 เดือน: เดินได้คล่องขึ้น อาการปวดและตึงลดลงมาก
• 6–12 เดือน: กำลังกล้ามเนื้อและการใช้งานดีขึ้นเต็มที่

ความเสี่ยงและอายุการใช้งาน

ภาวะแทรกซ้อนรุนแรงพบได้น้อย แต่ควรรู้ไว้ ได้แก่ การติดเชื้อ ลิ่มเลือดอุดตันในหลอดเลือดดำ (Deep Vein Thrombosis) ข้อฝืดติด และข้อเทียมหลวมในระยะยาว ข้อเข่าเทียมรุ่นปัจจุบันส่วนใหญ่ใช้งานได้นานกว่า 15 ปี หากดูแลดี หลังผ่าตัดเหมาะกับกิจกรรมแรงกระแทกต่ำ เช่น เดิน ว่ายน้ำ ปั่นจักรยาน และควรเลี่ยงการวิ่งหรือกระโดดเป็นประจำ

เตรียมตัวก่อนผ่าตัด

การเตรียมตัวที่ดีช่วยลดภาวะแทรกซ้อนและทำให้ฟื้นตัวเร็วขึ้น

• ควบคุมโรคประจำตัว เช่น เบาหวานและความดันโลหิต ให้อยู่ในเกณฑ์
• แจ้งยาที่ใช้ทั้งหมด โดยเฉพาะยาละลายลิ่มเลือดและอาหารเสริม
• รักษาฟันผุ แผล หรือการติดเชื้ออื่น ๆ ให้หายก่อน
• งดสูบบุหรี่และบริหารกล้ามเนื้อต้นขาล่วงหน้า
• จัดบ้านให้ปลอดภัย เช่น ราวจับในห้องน้ำ เก้าอี้ที่ไม่เตี้ย และมีผู้ดูแลช่วงแรก